Bài toán “vừa thừa, vừa thiếu” lực lượng lao động ở TP.HCM

Thị trường lao động siêu đô thị đang đối mặt với nghịch lý “vừa thừa, vừa thiếu” – một thách thức lớn cho sự phát triển bền vững. Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa‑Vũng Tàu, TP.HCM gần chạm mốc 14 triệu dân. Trong 10 tháng đầu năm 2025, thành phố ghi nhận hơn 140.000 lượt tìm việc và 250.000 vị trí tuyển dụng. Tuy nhiên, số liệu ấn tượng ấy ẩn chứa một thực trạng đáng lo ngại: lực lượng lao động phổ thông đang dư thừa, trong khi nhu cầu về nhân lực kỹ thuật cao lại khan hiếm.

Theo dự báo 2025‑2030, TP.HCM sẽ cần từ 800.000 đến hơn 1 triệu lao động mới, trong đó 70 % thuộc ngành dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao. Để lấp đầy khoảng trống kỹ năng, các bên liên quan phải đồng lòng xây dựng một chiến lược đào tạo gắn liền với thực tiễn.

TP.HCM đang thừa lao động phổ thông, nhưng lại thiếu trầm trọng nguồn nhân lực có chuyên môn kỹ thuật cao

TS Phạm Anh Thắng, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nội vụ, nhấn mạnh tỷ lệ người tham gia lao động mới đang giảm mạnh: từ 1,1 triệu người mỗi năm 15 năm trước xuống 575.000 người vào 2024 và dự kiến chỉ còn 500.000 người vào quý III/2025. Khi cần tạo 1,6 triệu việc làm mới mỗi năm nhưng chỉ đáp ứng được 600.000, nguy cơ “chưa giàu đã già” trở nên hiện thực.

Gắn kết nhà trường – doanh nghiệp: Từ “bắt tay” đến “siết chặt tay”

Để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn, các chuyên gia đồng thuận rằng sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp là yếu tố then chốt. TS Ngô Hồng Điệp, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Thủ Dầu Một, ví von: “Nhà trường là doanh nghiệp, sản phẩm là sinh viên; doanh nghiệp là khách hàng. Vì vậy doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc mà phải tham gia ngay từ đầu và xuyên suốt quá trình đào tạo.”

Trường Đại học Giao thông Vận tải TP.HCM đã đưa mô hình thực tập thực tế vào chương trình học. Sinh viên các ngành hàng không, hàng hải và đường sắt tốc độ cao được cử thực tập 3‑6 tháng tại doanh nghiệp, nhận lương lên đến 15 triệu đồng/tháng. Mô hình này giúp sinh viên nhanh chóng thích nghi với môi trường làm việc sau khi tốt nghiệp.

TS Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, nhấn mạnh ba trụ cột “Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp” cần nâng lên tầm mới: “Không chỉ ‘bắt tay’ xã giao mà phải ‘siết chặt tay’ thực chất.” Trường đã xây dựng “bức tường vinh danh” ghi nhận các doanh nghiệp đồng hành, thậm chí có doanh nghiệp tài trợ ký túc xá miễn phí cho sinh viên hơn 10 năm.

Đào tạo trong kỷ nguyên số: Linh hoạt và thích ứng

TS Dương Tôn Thái Dương, Phó Ban Đào tạo Đại học Quốc gia TP.HCM, chỉ ra ba xu hướng lớn: thị trường lao động phẳng hoá, nhu cầu phát triển ngành mới, và áp lực người lao động phải liên tục nâng cao kỹ năng. Trả lời, Đại học Quốc gia TP.HCM đã chuyển sang đào tạo đa ngành, tăng 50 % thời lượng thực hành, đồng thời chú trọng năng lực số và ngoại ngữ.

Xu hướng tuyển dụng cũng đang thay đổi nhanh chóng. Bà Trần Kim Trang, Giám đốc Kinh doanh Việc Làm Tốt, cho biết doanh nghiệp hiện nay ưu tiên tuyển “nhanh và linh hoạt”, tìm kiếm người “phù hợp” – đúng thời điểm, đúng vị trí, đúng công việc – hơn là chỉ “giỏi”. Thị trường lao động phổ thông đang dịch chuyển mạnh mẽ sang “nền kinh tế gig”, nơi người lao động muốn tự do chọn ca, vị trí và thời gian làm việc.

Công nghệ AI, dữ liệu hành vi và chatbot đang rút ngắn thời gian, chi phí tuyển dụng. Doanh nghiệp ngày càng ít hỏi “bạn có bằng cấp gì” mà tập trung vào “bạn làm được gì”, “năng lực chuyên môn ra sao”, “khả năng học hỏi và thích ứng nhanh”. Kỹ năng học hỏi, giao tiếp, ngoại ngữ và sử dụng công nghệ trở thành năng lực cốt lõi.

TS Phạm Anh Thắng khẳng định: “Trong chuyển đổi số, công nghệ thông tin phải dẫn đầu.” Thách thức lớn nhất không phải thiếu người, mà là thiếu người có chuyên môn sâu về CNTT để vận hành hệ thống công cộng.

Chiến lược tổng thể: Ba trụ cột đồng lòng

Để giải quyết bài toán nguồn nhân lực trong kỷ nguyên mới, các chuyên gia đồng ý rằng cần một chiến lược tổng thể và sự đồng lòng của ba trụ cột:

• Nhà nước: Hoàn thiện thể chế, tạo cơ chế thông thoáng cho hợp tác đặt hàng và đồng kiến tạo.
• Nhà trường: Đổi mới chương trình, tăng cường thực hành, phát triển kỹ năng mềm và kỹ năng số.
• Doanh nghiệp: Tham gia sâu vào quá trình đào tạo, xem đây là khoản đầu tư chiến lược cho tương lai.

Chỉ khi ba bên “siết chặt tay” một cách thực chất, chúng ta mới có thể tạo ra một thế hệ lao động vừa giỏi chuyên môn, vừa linh hoạt thích ứng, sẵn sàng đóng góp cho sự phát triển bền vững của siêu đô thị TP.HCM và toàn quốc.